REWOLUCJA AI

Z okazji 11 listopada zapytałem modele, kiedy państwa tracą i odzyskują niepodległość. Tego dnia wszyscy w Polsce przecież to sobie rozważamy. Czy jako kraj mieliśmy szczęście, że się udało, czy musiało się udać, a może nie musiało? Co o tym zdecydowało?

Pierwszym tipem, jakim się podzielę, jest to, żeby zadając pytania przekrojowe wywoływać z modeli tzw. frameworki, czyli schematy analityczne. Zadałem więc pytanie w Claude, jakie frameworki politologiczne wyjaśniają zdobywanie lub utratę niepodległości przez państwa. To zadanie przy okazji odsłania za jednym zamachem wiedzę wewnętrzną modeli oraz naszą niewiedzę, jeśli odpowiedź modeli nas zaskakuje. Interakcja z modelem wydobywa nas z bańki informacyjnej, ze sfery izolowanej kulturą lub językiem.

Kraje i państwa, które przywołują modele językowe, to przypadki czasem w zasadzie nieznane w polskiej dyskusji o niepodległości. Zapytałem też o kraje oraz o autorów koncepcji.

Pięć państw według Claude’a

1. Imperium Azteków (1519–1521). Cortés przybył z kilkuset Hiszpanami, a Tenochtitlan zdobył razem z dziesiątkami tysięcy indiańskich sojuszników: wojownikami z niepodbitej Tlaxcali i z ludów podbitych przez Azteków. Imperium upadło, bo jego peryferie poparły konkwistadorów.
2. Haiti (1804). Jedyna udana rewolucja niewolników, która zakończyła się niepodległością. Jednak niepodległość miała swoją wymierną cenę. W 1825 roku Francja zażądała za jej uznanie 150 mln franków, później zredukowanych do 90 mln. Haiti spłacało ten dług do 1888 roku.
3. Teksas (1836–1845). Oderwał się od Meksyku w 1836 roku i przez dziewięć lat był republiką uznaną przez USA, Francję i Wielką Brytanię. W 1845 roku sam przystąpił do USA, bo Meksyk groził inwazją.
4. Polska (1795 i 1918). Rzeczpospolita leżała między Prusami, Rosją i Austrią i zniknęła w trzech rozbiorach. Wróciła w 1918 roku, gdy wszystkie trzy państwa zaborcze naraz upadły albo przegrały wojnę.
5. Kuwejt (1990–1991). Irak zajął go w sierpniu 1990 roku i ogłosił swoją prowincją. Rada Bezpieczeństwa ONZ uznała aneksję za nieważną, a w lutym 1991 roku koalicja przywróciła państwo.

Autorzy koncepcji wyjaśniających niepodległość

• Tanisha Fazal: z 207 państw istniejących w latach 1816–2000 zniknęło 66, najczęściej bufory między mocarstwami, a po 1945 roku podbój prawie przestał likwidować państwa.
• Philip Roeder: nowe państwa powstają prawie zawsze z gotowych jednostek administracyjnych, takich jak prowincje, kolonie albo republiki związkowe.
• Bridget Coggins: o sukcesie secesji decyduje uznanie przez mocarstwa, nie zwycięstwo na polu bitwy.
• Stephen Krasner: suwerenność ma kilka warstw, więc państwo może zachować uznanie prawne, choć nie kontroluje własnego terytorium.

Po dopytaniu o polskich autorów lub autorki podał kilka nazwisk jeszcze. Wybrałem Sowę i Mieroszewskiego, a do Mieroszewskiego dopisałem Giedroycia, bo doktryna jest ich wspólna.

• Jan Sowa: Rzeczpospolita jako gospodarcze peryferie Europy nigdy nie zbudowała nowoczesnego państwa.
• Juliusz Mieroszewski, Jerzy Giedroyć: niepodległość Polski jest trwała tylko wtedy, gdy między nią a Rosją istnieją niepodległe Ukraina, Litwa i Białoruś.

Wyjaśnienia od modelu dotyczące wymienionych osób:

Każda z tych koncepcji zwraca uwagę na co innego. Fazal oraz Mieroszewski z Giedroyciem na geopolityczne uwarunkowania. Gdzie państwo leży i kto je otacza. Coggins wskazuje na mocarstwa, bo to one decydują o uznaniu nowych państw. Roeder i Sowa zajmują się tworzeniem i funkcjonowaniem państwa od środka. Istniejące wcześniej jednostki administracyjne oraz nowoczesność państwa. Krasner analizuje pojęcie suwerenności oraz jej warstwy, bo państwo może być suwerenne tylko formalnie, nie mając kontroli nad własnym terytorium. Mieroszewski i Giedroyć stworzyli też program, co robić, żeby niepodległości znowu nie stracić.

Język pytania zmienia odpowiedź

To samo pytanie wysłałem potem po polsku do innych modeli (GPT, Gemini, Groka). Polskę wymienił każdy model, jeśli był pytany po polsku. Ale poza naszym krajem modele wymieniały:

• GPT: Bułgaria, Indie, Etiopia, Korea
• Gemini: Bizancjum, Haiti, Singapur, Izrael
• Grok: Bizancjum, Stany Zjednoczone, rozpad Austro-Węgier, państwa bałtyckie

Najciekawszy przypadek spoza listy Claude’a podał Gemini i jest to Singapur. W 1963 roku przyłączył się do Malezji, bo jego przywódcy nie wierzyli, że małe miasto-wyspa bez zasobów przetrwa samo. W 1965 roku Malezja zdecydowała o jego odłączeniu, a premier Lee Kuan Yew ogłaszał niepodległość ze łzami w oczach. To odwrotność Teksasu, który z niepodległości zrezygnował sam.

Wszystkie trzy modele wymieniły też Charlesa Tilly’ego, którego Claude w ogóle nie przywołał. Według Tilly’ego wojna tworzy państwo, bo przetrwa to, które potrafi ściągać podatki i utrzymać armię. Gemini od razu odniósł to do Polski, gdzie Rzeczpospolita w XVIII wieku przegrała tego rodzaju wyścig z sąsiadami.

Jeśli pytanie wysyłamy po polsku, Polska i jej utrata czy odzyskanie niepodległości są wymieniane prawie zawsze. Jeżeli zapytamy po angielsku, Polska jest przypadkiem jednym z wielu. Była w co drugiej odpowiedzi, a częściej pojawiły się Stany Zjednoczone, Szkocja i Szwajcaria.

Ile razy Polska była wśród pięciu przypadków?

• GPT: po polsku 3 na 3, po angielsku 2 na 3
• Gemini: po polsku 3 na 3, po angielsku 0 na 3
• Grok: po polsku 3 na 3, po angielsku 1 na 3
• Claude: po polsku 2 na 3, po angielsku 3 na 3

Moim zdaniem mamy tu do czynienia z cyfrowym wymiarem zjawiska, o którym pisał Norman Davies. W książce „Europa” opisywał, jak anglosaska historiografia traktowała Europę Środkową i Wschodnią jako peryferia i pomijała je w swoich analizach. Pytania w języku angielskim wywołują podobny rodzaj zniekształcenia. Model wyciąga więc z bańki tylko częściowo i zależnie od języka. Przypadki spoza naszego kanonu podsuwa od razu, ale Polska trafia do odpowiedzi prawie zawsze tylko wtedy, gdy pytamy po polsku.

Jakie modele wywoływałem: Duże modele: GPT 6.1 Sol, Gemini 4 Argon, Grok 4.7. Małe: GPT 6 Luna, Gemini 3.5 Flash-Lite, Grok 4.3, Claude Haiku 5.5. Wszystkie bez dostępu do internetu.

Wiedza z pamięci i błędy

Wiedza wewnętrzna modeli językowych zawsze była ciekawą właściwością tych narzędzi. 2-3 lata temu modele korzystały z niej w sposób nieprzejrzysty oraz niekonsekwentny. Teraz benchmarki pokazują, że modele, odpowiadając na eksperckie pytania, osiągają 90%+ skuteczności. Tyle że najpopularniejsze benchmarki dotyczą nauk ścisłych, nie historii.

Pierwsze odpowiedzi Claude napisał z pamięci, bez internetu. Po sprawdzeniu w wyszukiwarce sam wykrył u siebie błędy:

• Haiti. Napisał, że spłacało dług „do połowy XX wieku”. Według tekstu „New York Timesa” spłata skończyła się w 1888 roku.
• Tlaxcala. Napisał o „wojownikach z Tlaxcali i innych podbitych ludów”. Tlaxcala była niezależnym państwem i stałym wrogiem Azteków, nikt jej nie podbił.

Inne modele też się myliły. Gemini polecił książkę, której nie udało się odnaleźć.

Czy ja umiem te odpowiedzi zweryfikować i zrozumieć? Pewnie niektóre tak, bo wykształcenie mam zbliżone, więc zupełnym laikiem nie jestem. Ale z absolutną pewnością model nie zastąpi tutaj głębszej wiedzy domenowej.

Humor automatycznie wygenerowany

I jeszcze jest jedna rzecz, która mnie bardzo zaciekawiła, gdy usiadłem do tego wpisu.

Chciałem mieć do niego ilustrację, która wyglądałaby jak okładka nieistniejącego pisma typu „Vogue” albo „Glamour”, w konwencji tych pism, ale o treści politologicznej. Na okładce słynne, prawdziwe zdjęcie legionistów, z Piłsudskim w środku. Do tego napisy na okładce, tematy numeru.

Kolejny tip: zawsze proszę w zadaniach kreatywnych o więcej niż jeden wynik. Chcę zobaczyć opcje i wybrać najlepszą propozycję. W tym wypadku pierwszy z brzegu przykład był świetny. Claude zaproponował pismo „Suweren. Pismo o niepodległości”.

Na okładce znalazłyby się tematy:

• „Wracamy do formy po 123 latach przerwy. Sesja, o której mówią zaborcy” (nawiązanie do zdjęcia, o którym myślałem od samego początku)
• „Teksas: «Rzuciłem niepodległość dla Ameryki»” (u modelu było „Rzuciłam…” i dopisek „wyznanie po 9 latach”; zmieniłem na rodzaj męski i skróciłem)
• „Zdrada boli: wyznanie Azteków” (zmieniłem opis na wyznanie)
• „Kuwejt: siedem miesięcy i po wszystkim” (było jeszcze wyznanie „Normy mnie uratowały”, wyciąłem je)
• „Roeder: z prowincji na salony. Zrób państwo z tego, co masz” (było „z tego, co już masz w szafie”)
• „Mieroszewski: jak trzymać byłego na dystans. Postaw między wami przyjaciół” (kreatywnie zmieniłem propozycję)
• „TEST: Czy jesteś cudzym buforem? 4 pytania, które musisz sobie zadać” (w zasadzie bez zmian wziąłem)

Model odnalazł się w tym zadaniu, moim zdaniem, skutecznie. Niektóre z jego pomysłów wziąłem bez zmian. Niektóre zmodyfikowałem, żeby nie były zbyt rozwlekłe, bo, jak wiemy, Claude zawsze przesadza z detalicznością wyjaśnień.

Na okładkę nie weszło między innymi: „Bufory już się nie noszą. 66 z 207 nie przetrwało sezonu”, czyli Fazal.

Ta okładka jest przejawem maszynowego poczucia humoru, które ja aktywowałem ogólnym poleceniem. Bo jako autor przypuszczałem, że zestawienie tematu niepodległości z konwencją pism kobiecych może być zabawne, ale nie precyzowałem, co ma być napisane. Wskazałem tytuły wzorcowe (Vogue i Glamour) i zapytałem o tytuł pisma oraz teksty na okładce. W tej roli byłem swego rodzaju reżyserem, ale już nie tekściarzem. Tekściarzem była maszyna.

Ta zdolność ujawniła się w moich eksperymentach pierwszy raz pewnie około 2 lat temu, kiedy sprawdzałem, czy da się maszynowo generować humor. Robiłem to poprzez przepisywanie reklam tak, aby były niewygodnie prawdziwe. Czyli aby nie pomijały faktów na temat towaru, co oczywiście w łatwy sposób tworzyło efekt komiczny.

Pismo „Suweren” oczywiście nie istnieje. Ta okładka to żart oraz hołd wobec naszych przodków, którym zawdzięczamy niepodległość. Zdjęcie jest prawdziwe.

Zdjęcie: Józef Piłsudski i oficerowie I Brygady podczas kampanii na Wołyniu, 1916. Zbiory Biblioteki Narodowej, Polona.